Kategoria: Spadki
Prawo do zachowku – co oznacza ten przepis
Zachowek to roszczenie wyrażane w pieniądzu, które przysługuje najbliższej rodzinie osoby, po której otwarto dziedziczenie, gdy została pominięta w testamencie albo otrzymała mniej, niż wynosiłby jej ustawowy udział. Chodzi o ochronę ludzi, którzy z racji bliskiego stopnia pokrewieństwa mogą liczyć na część majątku zmarłego, nawet jeśli ten rozdysponował swoim dobytkiem w inny sposób. Takie roszczenie nie daje prawa do konkretnych przedmiotów, tylko do wypłaty określonej sumy. Żąda się jej od tego, kto przejął spadek – z testamentu lub z reguł wynikających z kodeksu – albo od osoby obdarowanej, jeśli przejęty majątek nie pokrywa całej kwoty.
Instytucja ta ma zastosowanie wtedy, gdy zmarły sporządził dokument ostatniej woli i w nim pominął ludzi, którzy bez tego rozstrzygnięcia dziedziczyliby z przepisów ogólnych. Dotyczy też sytuacji, w której darowizny przekazane za życia doprowadziły do tego, że po śmierci darczyńcy do podziału nic już nie pozostało albo pozostało za mało. Zachowek pełni funkcję zabezpieczającą – rodzina nie trafia całkowicie na margines rozdziału majątku, nawet jeśli wola zmarłego była inna.
Komu przysługuje zachowek
Krąg uprawnionych do zachowku jest ograniczony i nie obejmuje każdego członka rodziny. Prawo to przysługuje zstępnym, czyli dzieciom, a w razie ich braku lub wcześniejszego zgonu – wnukom i dalszym potomkom. Mogą z niego skorzystać również małżonek oraz matka i ojciec zmarłego, jeśli odziedziczyliby po nim bez testamentu. Poza tym kręgiem zostają rodzeństwo, dalsi krewni, konkubenci oraz osoby niespokrewnione z nim, choćby były mu bardzo bliskie emocjonalnie.
Kiedy prawo do zachowku nie powstaje
- Osoba uprawniona została wydziedziczona zgodnie z prawem przez spadkodawcę w testamencie, z podaniem przyczyny.
- Zainteresowany zrzekł się dziedziczenia w umowie zawartej ze spadkodawcą za jego życia.
- Osoba odrzuciła przyjęcie majątku po zmarłym – wtedy traktowana jest tak, jakby nie dożyła chwili jego śmierci.
- Sąd uznał uprawnionego za niegodnego dziedziczenia na podstawie wydanego orzeczenia.
Takie oświadczenia bywają podejmowane pod wpływem emocji albo niepełnej informacji o stanie majątku zmarłego, w tym o długach. Zanim ktoś złoży podobną deklarację, dobrze sprawdzić, na czym polegają formalności przy przyjęciu lub odrzuceniu dziedziczonego majątku, bo konsekwencje takiej decyzji bywają trwałe i trudne do odwrócenia.
Jak ustala się wysokość zachowku
Punktem wyjścia jest udział, który uprawniony otrzymałby, gdyby dziedziczenie przebiegało bez testamentu, na zasadach ogólnych. Od tej wielkości oblicza się odpowiednią część – jej rozmiar zależy od sytuacji danej osoby, w szczególności od tego, czy jest trwale niezdolna do pracy albo małoletnia. Komuś w takiej sytuacji może przypadać wyższy udział niż pozostałym zainteresowanym.
Podstawą obliczeń jest substancja majątku powiększona o wartość darowizn dokonanych przez zmarłego za życia, które podlegają zaliczeniu. Nie wszystkie podarunki się liczą – pomija się te drobne, przyjęte zwyczajowo w danych relacjach rodzinnych. Od całości odlicza się długi, a dopiero od pozostałej sumy wyznacza się udział uprawnionego i jego część zachowku. Wycena nieruchomości czy przedsiębiorstwa, w tym pakietu firmowych akcji lub udziałów, bywa w praktyce najbardziej skomplikowanym etapem i często wymaga opinii rzeczoznawcy.
Wskazówka: przed złożeniem pozwu o zachowek dobrze zestawić wszystkie darowizny przekazane za życia różnym osobom – mają one wpływ na wysokość roszczenia, a sąd bierze je pod uwagę niezależnie od tego, kto je otrzymał.
Od kogo można dochodzić zachowku
W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się do spadkobiercy testamentowego albo do osób dziedziczących z ustawy, jeśli to one przejęły majątek. Gdy ten majątek jest zbyt mały albo w ogóle nie istnieje, bo zmarły rozdał dobytek jeszcze za życia, uprawniony może sięgnąć do osoby obdarowanej. Jej odpowiedzialność ma charakter pomocniczy – wchodzi w grę tylko wtedy, gdy spadkobierca nie jest w stanie zaspokoić całej należności.
Zobowiązany do wypłaty może powołać się na własną sytuację finansową, co w niektórych przypadkach wpływa na rozłożenie płatności w czasie, choć nie zwalnia z obowiązku zapłaty jako takiego. Ustalenie, kto faktycznie odpowiada za zachowek, bywa złożone, zwłaszcza gdy odziedziczony majątek obejmował formalności po śmierci bliskiej osoby i trafił do kilku osób jednocześnie.
Jak dochodzić zachowku krok po kroku
Ustalenie kręgu spadkobierców i wartości majątku
Pierwszym etapem jest sprawdzenie, kto formalnie przejął majątek – z testamentu albo z ustawy – oraz co wchodzi w jego skład. Pomaga w tym akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie sądu o nabyciu praw do niego. Bez tego ustalenia trudno wskazać, od kogo i w jakiej wysokości domagać się zachowku.
Wezwanie do zapłaty
Zanim sprawa trafi do sądu, uprawniony zwykle wysyła pismo z żądaniem zapłaty, w którym określa kwotę i termin spełnienia świadczenia. Taki krok nie jest bezwzględnym warunkiem złożenia pozwu, ale porządkuje relacje stron i bywa punktem wyjścia do rozmów albo ugody bez udziału sądu.
Pozew o zapłatę zachowku
Jeśli to pismo nie przynosi efektu, kolejnym krokiem jest pozew do sądu cywilnego, właściwego według ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego. W dokumencie tym trzeba wykazać stopień pokrewieństwa z osobą, po której nastąpiło dziedziczenie, skład pozostawionego majątku i dokonane darowizny, a także sposób obliczenia żądanej kwoty. Takie postępowania bywają czasochłonne, zwłaszcza gdy konieczna jest wycena nieruchomości albo przesłuchanie wielu świadków co do przekazanych wcześniej podarunków.
Samo roszczenie przedawnia się po określonym czasie liczonym od ogłoszenia testamentu lub od śmierci spadkodawcy, w zależności od sytuacji. Dobrze zgłosić się po pomoc jeszcze przed upływem tego terminu, bo po jego minięciu dochodzenie należności staje się znacznie trudniejsze albo niemożliwe. Pomocna bywa konsultacja z adwokatem lub radcą prawnym, którzy pomogą ocenić, czym różnią się ich kompetencje w sprawach spadkowych.
Czego unikać w sprawach o zachowek
Częstym błędem jest zwlekanie ze zgłoszeniem żądania, licząc na ugodę rodzinną, która nigdy nie zostaje sfinalizowana. Innym problemem bywa niedoszacowanie wartości podarunków przekazanych wcześniej – pominięcie ich w rozliczeniu obniża faktycznie należną sumę. Zdarza się też, że uprawniony kieruje pozew tylko do spadkobiercy, mimo że ten nie ma środków na spłatę, a realne możliwości ma ten, kto dostał korzyść od zmarłego za życia. Sprawy związane z rozdziałem majątku po bliskich bywają emocjonalne niezależnie od tego, czy chodzi o zachowek, czy o ustalanie kontaktów z dzieckiem po rozstaniu rodziców – w obu przypadkach pomaga trzymanie się faktów i dokumentów, a nie samych relacji między stronami.
Najczęstsze pytania o zachowek
Czy zachowek należy się wnukom, jeśli żyją dzieci spadkodawcy
Nie, wnuki otrzymują to prawo tylko wtedy, gdy ich rodzic – potomek zmarłego – nie żyje albo zrzekł się dziedziczenia. Jeśli ten potomek żyje i nie został wydziedziczony, jemu przysługuje roszczenie, a jego dzieciom w tej sytuacji nie.
Czy darowizna dla jednego z dzieci wpływa na zachowek innych
Tak, jej wartość wlicza się do podstawy obliczania zachowku dla pozostałych uprawnionych, o ile nie była to drobna darowizna zwyczajowo przyjęta w relacjach rodzinnych.
Czy można zrzec się prawa do zachowku jeszcze za życia spadkodawcy
Tak, taki skutek ma umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego. Samo niepodpisanie żadnych dokumentów nie pozbawia tego uprawnienia.
Osoby pokrzywdzone treścią testamentu albo darowiznami przekazanymi wcześniej mogą dochodzić zachowku na drodze sądowej, jeśli rozmowy z rodziną nie przynoszą rezultatu. Najlepiej zacząć od zebrania dokumentów potwierdzających stopień pokrewieństwa i skład odziedziczonego majątku, a potem skonsultować sprawę z prawnikiem specjalizującym się w tej dziedzinie, który oceni szanse i wysokość możliwej należności.