Mężczyzna w garniturze podpisujący dokument prawny przy biurku.

Zachowek – czym jest i komu się należy po zmarłym

Kategoria: Spadki

Prawo do zachowku – co oznacza ten przepis

Zachowek to prawo do wypłaty określonej sumy pieniędzy dla najbliższej rodziny zmarłego, gdy została pominięta w testamencie albo dostała mniej, niż wynosiłby jej udział z ustawy. Nie obejmuje konkretnych przedmiotów pozostawionych przez zmarłego. Pieniędzy żąda się od tego, kto przejął majątek (z testamentu lub z przepisów kodeksu), a jeśli ten nie pokrywa całej kwoty, także od osoby obdarowanej przez spadkodawcę za życia.

Najważniejsze informacje w skrócie

  • Zachowek przysługuje zstępnym (dzieciom, a gdy ich nie ma lub nie żyją, wnukom i dalszym potomkom), małżonkowi oraz matce i ojcu zmarłego.
  • Zachowku nie dostanie rodzeństwo, dalsi krewni, konkubenci ani osoby niespokrewnione.
  • Prawo do zachowku nie powstaje po wydziedziczeniu, zrzeczeniu się spadku, jego odrzuceniu i po uznaniu kogoś za niegodnego dziedziczenia.
  • Wysokość liczy się od udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu bez testamentu.
  • Roszczenie przedawnia się po określonym czasie liczonym od ogłoszenia testamentu lub od śmierci spadkodawcy.

Zachowek ma zastosowanie wtedy, gdy spadkodawca napisał testament i pominął w nim osoby, które bez tego dziedziczyłyby z przepisów ogólnych. Dotyczy też sytuacji, w której rozdał on majątek za życia w formie darowizn. Po jego śmierci do podziału nie zostaje wtedy nic albo zbyt mało. Zachowek ma zabezpieczyć rodzinę, żeby nie została całkiem pominięta przy rozdysponowaniu dobytku, nawet jeśli wola zmarłego była inna.

Komu przysługuje zachowek, a kto go nie dostanie

Krąg osób uprawnionych do zachowku jest ograniczony i nie obejmuje każdego członka rodziny. Prawo to mają:

  • zstępni, czyli dzieci, a gdy ich nie ma lub wcześniej zmarły, wnuki i dalsi potomkowie,
  • małżonek zmarłego,
  • matka i ojciec zmarłego, jeśli dziedziczyliby po nim bez testamentu.

Zachowek nie przysługuje rodzeństwu, dalszym krewnym, konkubentom ani osobom niespokrewnionym ze zmarłym, choćby były mu bardzo bliskie emocjonalnie.

Kiedy prawo do zachowku nie powstaje

  • Osoba uprawniona została wydziedziczona zgodnie z prawem przez spadkodawcę w testamencie, z podaniem przyczyny.
  • Zainteresowany zrzekł się dziedziczenia w umowie zawartej ze spadkodawcą za jego życia.
  • Osoba odrzuciła przyjęcie majątku po zmarłym – wtedy traktowana jest tak, jakby nie dożyła chwili jego śmierci.
  • Sąd uznał uprawnionego za niegodnego dziedziczenia na podstawie wydanego orzeczenia.

Oświadczenia o odrzuceniu spadku czy zrzeczeniu się dziedziczenia bywają składane pod wpływem emocji albo bez pełnej wiedzy o majątku zmarłego, w tym o długach. Zanim ktoś złoży taką deklarację, dobrze sprawdzić, na czym polegają formalności przy przyjęciu lub odrzuceniu dziedziczonego majątku. Skutki tej decyzji bywają trwałe i trudne do odwrócenia.

Jak ustala się wysokość zachowku

Punktem wyjścia jest udział, który uprawniony dostałby przy dziedziczeniu bez testamentu, czyli na zasadach ogólnych. Od tej wielkości liczy się odpowiednią część. Jej rozmiar zależy od sytuacji danej osoby, zwłaszcza od tego, czy jest trwale niezdolna do pracy albo małoletnia (niepełnoletnia). Wtedy może jej przypaść więcej niż pozostałym uprawnionym.

Podstawą obliczeń jest majątek zmarłego powiększony o wartość darowizn, które przekazał za życia i które podlegają zaliczeniu. Nie liczą się wszystkie podarunki. Pomija się te drobne, przyjęte zwyczajowo w danych relacjach rodzinnych. Od całości odlicza się długi. Dopiero od pozostałej sumy wyznacza się udział uprawnionego i jego część zachowku. Wycena nieruchomości czy przedsiębiorstwa, w tym pakietu firmowych akcji lub praw wspólnika, bywa w praktyce najtrudniejszym etapem i często wymaga opinii rzeczoznawcy (biegłego od wyceny majątku).

Wskazówka: przed złożeniem pozwu o zachowek dobrze zestawić wszystkie darowizny przekazane za życia różnym osobom – mają one wpływ na wysokość roszczenia, a sąd bierze je pod uwagę niezależnie od tego, kto je otrzymał.

Od kogo można dochodzić zachowku

Roszczenie kieruje się najpierw do spadkobiercy z testamentu albo do osób dziedziczących z ustawy, jeśli to one przejęły dobytek zmarłego. Gdy jest on zbyt mały albo w ogóle nie istnieje, bo spadkodawca rozdał wszystko jeszcze za życia, uprawniony może zwrócić się do osoby obdarowanej. Jej odpowiedzialność jest pomocnicza. Wchodzi w grę tylko wtedy, gdy spadkobierca nie jest w stanie zapłacić całej należności.

Zobowiązany do wypłaty może powołać się na własną sytuację finansową. W niektórych przypadkach wpływa to na rozłożenie płatności w czasie, ale nie zwalnia z obowiązku zapłaty. Ustalenie, kto faktycznie odpowiada za zachowek, bywa złożone, zwłaszcza gdy odziedziczony majątek obejmował formalności po śmierci bliskiej osoby i trafił do kilku osób jednocześnie.

Jak dochodzić zachowku krok po kroku

Ustalenie kręgu spadkobierców i wartości majątku

Pierwszy etap to sprawdzenie, kto formalnie przejął majątek, z testamentu albo z ustawy, oraz co wchodzi w jego skład. Pomaga w tym akt poświadczenia dziedziczenia (dokument sporządzany u notariusza) albo postanowienie sądu o nabyciu praw do spadku. Bez tego trudno wskazać, od kogo i w jakiej wysokości domagać się zachowku.

Wezwanie do zapłaty

Zanim sprawa trafi do sądu, uprawniony zwykle wysyła pismo z żądaniem zapłaty, w którym określa kwotę i termin spełnienia świadczenia. Taki krok nie jest bezwzględnym warunkiem złożenia pozwu, ale porządkuje relacje stron i bywa punktem wyjścia do rozmów albo ugody bez udziału sądu.

Pozew o zapłatę zachowku

Jeśli wezwanie do zapłaty nie przynosi efektu, kolejnym krokiem jest pozew do sądu cywilnego. Właściwy jest sąd według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. W pozwie trzeba wykazać stopień pokrewieństwa z nim, skład pozostawionego majątku i dokonane darowizny, a także sposób obliczenia żądanej kwoty. Takie postępowania bywają czasochłonne, zwłaszcza gdy potrzebna jest wycena nieruchomości albo przesłuchanie wielu świadków co do wcześniej przekazanych podarunków.

Roszczenie o zachowek przedawnia się po określonym czasie liczonym od ogłoszenia testamentu lub od śmierci spadkodawcy, w zależności od sytuacji. Po pomoc dobrze zgłosić się jeszcze przed upływem tego terminu. Po jego minięciu dochodzenie należności staje się znacznie trudniejsze albo niemożliwe. Pomocna bywa konsultacja z adwokatem lub radcą prawnym, którzy pomogą ocenić, czym różnią się ich kompetencje w sprawach spadkowych.

Czego unikać w sprawach o zachowek

Częstym błędem jest zwlekanie ze zgłoszeniem żądania w nadziei na ugodę rodzinną, której nigdy nie udaje się zawrzeć. Innym problemem bywa zaniżenie wartości wcześniej przekazanych podarunków, bo pominięcie ich w rozliczeniu obniża faktycznie należną sumę. Zdarza się też, że uprawniony kieruje pozew tylko do spadkobiercy, choć ten nie ma środków na spłatę, a pieniądze ma osoba obdarowana przez zmarłego za życia. Sprawy związane z podziałem majątku po bliskich bywają emocjonalne niezależnie od tego, czy chodzi o zachowek, czy o ustalanie kontaktów z dzieckiem po rozstaniu rodziców. W obu przypadkach pomaga trzymanie się faktów i dokumentów, a nie samych relacji między stronami.

Najczęstsze pytania o zachowek

Czy zachowek należy się wnukom, jeśli żyją dzieci spadkodawcy

Nie. Wnuki mają to prawo tylko wtedy, gdy ich rodzic, czyli potomek zmarłego, nie żyje albo zrzekł się spadku. Jeśli on żyje i nie został wydziedziczony, roszczenie przysługuje jemu, a nie jego dzieciom.

Czy darowizna dla jednego z dzieci wpływa na zachowek innych

Tak, jej wartość wlicza się do podstawy obliczania zachowku dla pozostałych uprawnionych, o ile nie była to drobna darowizna zwyczajowo przyjęta w relacjach rodzinnych.

Czy można zrzec się prawa do zachowku jeszcze za życia spadkodawcy

Tak, taki skutek ma umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego. Samo niepodpisanie żadnych dokumentów nie pozbawia tego uprawnienia.

Osoby pokrzywdzone treścią testamentu albo wcześniejszymi darowiznami mogą dochodzić zachowku w sądzie, jeśli rozmowy z rodziną nie przynoszą rezultatu. Najlepiej zacząć od zebrania dokumentów, które potwierdzają stopień pokrewieństwa i skład odziedziczonego majątku. Następnym krokiem jest konsultacja z prawnikiem specjalizującym się w tej dziedzinie, który oceni szanse i wysokość możliwej należności.